የጢያ ትክል ድንጋዮች (Tiya Stelae Site) በደቡብ ኢትዮጵያ ክልል (በጉራጌ ዞን ስር በምትገኘው ማረቆ/የጢያ አካባቢ) ከእሳተ ገሞራ አመድና ከድንጋይ የተሰሩ፣ በሚስጥር የተሞሉ እና በዓለም አቀፍ ደረጃ በታላቅ ታሪካዊ ዋጋቸው የሚታወቁ ጥንታዊ የግብርና እና የመቃብር ሐውልቶች ናቸው።

እ.ኤ.አ በ1980 በዩኔስኮ (UNESCO) የዓለም ቅርስነት የተመዘገበው Tiya World Heritage Site፣ በኢትዮጵያ ከሚገኙ ከ36 በላይ የትክል ድንጋይ ስፍራዎች መካከል እጅግ የተደራጀው እና ጥንታዊ ምስጢራትን የያዘው ዋናው ማዕከል ነው።

1. የድንጋዮቹ አሰራር እና ገጽታ

• ቁጥርና ስፋት: በጢያ ስፍራ ብቻ ከ36 በላይ ትክል ድንጋዮች ተተክለው ይገኛሉ። አብዛኛዎቹ ድንጋዮች ቀጥ ያሉ፣ አራት ማዕዘን ቅርጽ ያላቸው እና ቁመታቸው እስከ 2 ሜትር (አንዳንዶቹም ከዛ በላይ) የሚደርሱ ናቸው።
• የሰይፍና ምልክቶች ቀረፃ (Swords and Symbols): የጢያ ድንጋዮች ከሌሎች የኢትዮጵያ ትክል ድንጋዮች ለየት የሚያደርጋቸው በላያቸው ላይ የተሰሩት ጥንታዊ ምስሎችና ቅርጻ ቅርጾች ናቸው። በድንጋዮቹ ፊት ላይ የሰይፍ ምስሎች (Swords)፣ እንግዳ ጌጣጌጦች፣ እና ትርጉማቸው እስካሁን በውል ያልተገለጸ ምስጢራዊ ምልክቶች ተቀርጸው ይገኛሉ።

2. ታሪካዊ ፋይዳ እና የመቃብር ስፍራነት

• የተዋጊዎች መቃብር: በአርኪኦሎጂስቶች በተደረጉ ጥናቶች መሠረት የጢያ ስፍራ የጅምላ መቃብር (Mass Grave) ማዕከል ነው። ከድንጋዮቹ ስር በተደረገ ቁፋሮ ወጣት ተዋጊዎች (በዕድሜ ክልላቸው ከ18 እስከ 30 ዓመት የሆኑ) የተሰዉበት እና የቁመታቸው ልክ ከድንጋዮቹ ቁመት ጋር የሚመጣጠን መሆኑ ተረጋግጧል።
• ዘመን: እነዚህ ድንጋዮች የተሠሩት በ12ኛው እና በ14ኛው ክፍለ ዘመን መካከል ባለው ጊዜ ውስጥ እንደሆነ የሬዲዮ ካርቦን የዕድሜ ልክ ምርምር ያሳያል።

3. የደቡብ ኢትዮጵያ የትክል ድንጋዮች ሰፊ ትስስር

የጢያ ብቻ ሳይሆን በደቡብ ኢትዮጵያ (በጉራጌ፣ በሃዲያ እና በጌዴኦ ዞኖች) ከ10,000 በላይ የሚገመቱ የተለያዩ የትክል ድንጋዮች ይገኛሉ (ለምሳሌ የሶዶ ትክል ድንጋዮች እና የቼሌቱ ሐውልቶች)። እነዚህ ሁሉ ስፍራዎች የጥንታዊ አፍሪካውያን ማህበረሰቦች ማህበራዊ፣ ገኛዊ እና ጀግንነትን የመዘከር ባህል ማሳያዎች ናቸው።

በጢያ ትክል ድንጋዮች ላይ የተቀረጹት የሰይፍ ምልክቶች እና የቁጥር ምልክቶች ምንን ያመለክታሉ?

በጢያ ትክል ድንጋዮች (Tiya Stelae) ላይ የተቀረጹት የሰይፍ፣ የቁጥር እና የተለያዩ ምልክቶች በምስጢራዊነታቸውና በባህላዊ ፋይዳቸው የአርኪኦሎጂስቶችንና የታሪክ ተመራማሪዎችን ቀልብ የሳቡ ዋና ዋና መለያዎች ናቸው።

እነዚህ ምልክቶች በ12ኛው እና በ14ኛው ክፍለ ዘመን መካከል በቦታው የተቀበሩ ሰዎችን ማህበራዊ ማዕረግ፣ ጀግንነት እና የህይወት ታሪክ የሚያሳዩ እንደሆኑ ይታመናል። ዋና ዋናዎቹ ምልክቶችና ትርጉሞቻቸው የሚከተሉትን ያመለክታሉ፡

1. የሰይፍ/የጎራዴ ምልክቶች (Swords / Daggers)

በጢያ ድንጋዮች ላይ በብዛት የተቀረጹት የሰይፍ ምስሎች ሲሆኑ፣ ስለ ትርጉማቸው ሁለት ዋና ዋና የመላ ምት ትንታኔዎች ቀርበዋል፡

• የተዋጊነት እና የጀግንነት ማዕረግ: በድንጋዩ ላይ የተቀረጸው የሰይፍ መጠን ወይም ብዛት በስሩ የተቀበረው ተዋጊ በህይወት ዘመኑ የገደላቸውን ጠላቶች ቁጥር ወይም የገደላቸውን አደገኛ የዱር አራዊት (እንደ አንበሳና ዝሆን ያሉ) ብዛት ያመለክታል ተብሎ ይታመናል።
• የተዋጊው ማህበራዊ ደረጃ (Military Rank): አነስተኛ የሰይፍ ምስል ያላቸው ድንጋዮች ተራ ተዋጊዎችን፣ በርካታ የሰይፍ ቀረጻ ያላቸው ደግሞ የጦር መሪዎችን ወይም የታወቁ ጀግኖችን መቃብር ያመላክታሉ።

2. የቁጥር እና የነጥቦች/መስመሮች ምልክቶች

በሰይፎቹ አጠገብ ወይም በድንጋዮቹ የላይኛው ክፍል ላይ የሚታዩት የመስመር፣ የዚግዛግ (Σ)፣ የኤክስ (X) እና የክብ/ነጥብ ቀረጻዎች የሚከተሉትን ትርጉሞች ይይዛሉ፡

• የጀግንነት ቆጠራ (Victories/Trophies Count): ተዋጊው በውጊያ ላይ ያስመዘገበውን ድል፣ ማዕረግ ወይም የገደላቸውን ጠላቶች ቁጥር በስዕላዊ መረጃ (Counting marks) ለመመዝገብ ያገለግሉ ነበር።
• የዕድሜ እና የትውልድ መዝገብ: ተዋጊው በስንት ዓመቱ እንደተሰዋ ወይም ያላለፈባቸውን የዕድሜ/የገዳ ደረጃዎች የሚያሳዩ ምልክቶች እንደሆኑም የሚገምቱ ተመራማሪዎች አሉ።

3. ሌሎች ተዛማጅ አዶዎችና ምልክቶች

ከሰይፍና ከቁጥር መስመሮች በተጨማሪ በጢያ ድንጋዮች ላይ የሚከተሉት ምስሎች ይገኛሉ፡

• የ"T" ቅርጽ ያላቸው ምልክቶች: በድንጋዮቹ የላይኛው ክፍል ላይ የሚታየው 'T' መሰል ምስል የሰውን አካል (አንገትና እጅን) ወይም ባህላዊ የመከላከያ መሳሪያዎችን ይወክላል ተብሎ ይገመታል።
• የእፅዋት/የዛፍ ቅርንጫፍ ምልክቶች (Forked Branch): የእፅዋትና የቅርንጫፍ ምልክቶች የህይወት፣ የመራባት ወይም የተፈጥሮና የሞት ትስስርን የሚያሳዩ ምልክቶች ናቸው።
• የጡት/የሴትነት ምልክቶች (Anthropomorphic Female Symbols): አነስተኛ ቁጥር ባላቸው ድንጋዮች ላይ የተቀረጹ የጡት ምስሎች የመቃብሩ ባለቤት ሴት (ወይም የጀግና ባለቤት) መሆኗን የሚያሳዩ ናቸው።

በጢያ ትክል ድንጋዮች (Tiya Stelae Site) አካባቢ የተደረጉት ዋና ዋና የአርኪኦሎጂ ቁፋሮዎች እና የዩኔስኮ (UNESCO) የጥበቃ ሁኔታ ታሪክና ወቅታዊ ገጽታ እንደሚከተለው ይጠቃለላል፡

1. ዋና ዋና የአርኪኦሎጂ ቁፋሮዎች እና ግኝቶች

የጢያ ትክል ድንጋዮች በ20ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ መጀመሪያ ላይ የተረጋገጡ ቢሆንም፣ በሳይንሳዊ ደረጃ ጥልቅ ቁፋሮዎችና ጥናቶች የተካሄዱት በኋላ ነው፦

• የመጀመሪያዎቹ ዳሰሳዎች (1930ዎቹ)፦ በ1935 እ.ኤ.አ አካባቢ ፍራንሲስ ኔቪል (Francis Neuville)፣ አባ አዛይስ (Père Azaïs) እና የጀርመን ስነ-ሰብዕ (Ethnographic) ተመራማሪዎች አካባቢውን በመጎብኘት በድንጋዮቹ ላይ ያሉትን የሰይፍ ምስሎች የመዘገቡ የመጀመሪያዎቹ ነበሩ።
• የፈረንሳይ የአርኪኦሎጂ ቡድን ቁፋሮ (በሮጄ ጁሳም / Roger Joussaume የሚመራ)፦
• በ1980ዎቹ እና 1990ዎቹ ውስጥ በታዋቂው ፈረንሳዊ ሜጋሊቲክ (Megalithic) አርኪኦሎጂስት ሮጄ ጁሳም የተመራው የፈረንሳይ ጥናት ቡድን በጢያ የመጀመሪያውን ትልቅና ስልታዊ ቁፋሮ አከናወነ።
• ግኝቶች፦
• በቦታው ላይ የመቃብር ጉድጓዶች (Tombs/Graves) ተገኝተዋል።
• ከተቀበሩት አጽሞች የተወሰደው ናሙና በዕድሜ ክልላቸው ከ18 እስከ 30 ዓመት የሆኑ ወጣቶች (ወንዶችና ሴቶች) በፅንስ አቀማመጥ (Fetal position) እንደተቀበሩ አረጋግጧል።
• የራዲዮካርቦን የምርምር ውጤት ድንጋዮቹና የመቃብር ስፍራው የተሰሩት ከ10ኛው እስከ 15ኛው ክፍለ ዘመን ባለው የመካከለኛው ዘመን ኢትዮጵያ እንደሆነ አሳይቷል።
• ከድንጋዮቹ አቅራቢያ ጥንታዊ የድንጋይ መሳሪያዎች (Middle Stone Age tools) እና የሸክላ ስብርባሪዎችም ተገኝተዋል።

2. የዩኔስኮ (UNESCO) የጥበቃ ሁኔታ እና ወቅታዊ አስተዳደር

የጢያ ቦታ በምስራቅ አፍሪካ ከሚገኙ እጅግ አስደናቂ የሜጋሊቲክ (የድንጋይ) ባህል ማሳያዎች አንዱ በመሆኑ እ.ኤ.አ በ1980 በዩኔስኮ የዓለም ባህል ቅርስነት ተመዝግቧል።

• የተወደቁ ድንጋዮች ዳግም መተከል፦ በዩኔስኮ እና በኢትዮጵያ የቅርሶች ጥናትና ጥበቃ ባለስልጣን (ARCCH) ትብብር በዝናብና በጊዜ ሂደት ወድቀው የነበሩ በርካታ ትክል ድንጋዮች በሳይንሳዊ መንገድ ዳግም ቀጥ ብለው እንዲተከሉ ተደርገዋል።
• የአጥር ጥበቃ እና የመረጃ ማዕከል፦
• የጢያ የቅርስ ግቢ በአጥር ተከብቦ ከእንስሳትና ከአካባቢው የግብርና እንቅስቃሴ ንክኪ ተጠበቆ ይገኛል።
• በቦታው ላይ የተደረጉ የአርኪኦሎጂ ግኝቶችን፣ ፎቶግራፎችን እና ታሪካዊ መረጃዎችን ለጎብኚዎች የሚያስተዋውቅ ትንሽ የመታሰቢያ/የኤግዚቢሽን አዳራሽ (Site Museum) ተገንብቶ አገልግሎት በመስጠት ላይ ይገኛል።
• ወቅታዊ ተፎካካሪ ስጋቶች፦
• የተፈጥሮ የአየር ሁኔታ ተፅዕኖ፦ የዝናብ ውሃ፣ የፀሐይ ሙቀት እና የፍየል/የአልጌ መብቀል (Lichens) በድንጋዮቹ ላይ የተቀረጹትን የሰይፍና ምልክቶች ቅርጻ ቅርጽ እየሸረሸራቸው በመሆኑ ቋሚ የጥበቃና የጽዳት ስራዎችን ይፈልጋል።
• የቅርስ ማስፋፋት እቅድ፦ ዩኔስኮና የሀገሪቱ የቅርስ ባለስልጣን የጢያ ቅርስ ድንበርን በማስፋት በዙሪያው በጉራጌና በሶዶ ዞኖች የሚገኙ ሌሎችንም ተዛማጅ የትክል ድንጋይ ቦታዎች (Soddo Stelae Field) በጋራ ለማካተት ጥናት ሲያደርጉ ቆይተዋል።

The Tiya Stelae Site lies in the Southern Ethiopia region (in the Maräqo/Tiya area of the Gurage Zone). These ancient farming-era and burial monuments, made of volcanic stone and full of mystery, are known worldwide for their great historical value.

Inscribed as a UNESCO World Heritage Site in 1980 AD, Tiya is the main and best-organised centre among the more than 36 stelae sites in Ethiopia, and it holds ancient secrets.

1. How the stones are made and what they look like

• Number and size: More than 36 stelae stand at Tiya alone. Most are upright, rectangular and up to 2 metres tall (some taller).
• Carved swords and symbols: What sets the Tiya stones apart from other Ethiopian stelae are the ancient images and carvings on their faces. Images of swords, strange decorations and mysterious symbols whose meaning has still not been clearly explained are carved on the stones.

2. Historical importance and use as a burial ground

• A burial place of warriors: According to archaeological studies, Tiya is a centre of mass burial. Excavation beneath the stones showed that young warriors (aged about 18 to 30) were buried there, and that their height matched the height of the stones.
• Date: Radiocarbon research shows that the stones were made between the 12th and the 14th century.

3. The wider link with the stelae of southern Ethiopia

Not only Tiya: in southern Ethiopia (in the Gurage, Hadiya and Gedeo zones) there are an estimated more than 10,000 stelae of various kinds (for example the Sodo stelae and the monuments of Chelba Tutitti). All of these sites are evidence of the tradition among ancient African communities of commemorating social standing and heroism.

What do the sword and number symbols carved on the Tiya stelae mean?

The swords, numbers and other symbols carved on the Tiya stelae have drawn the attention of archaeologists and historians because of their mystery and cultural significance.

These symbols are believed to show the social rank, heroism and life story of the people buried at the site between the 12th and 14th century. The main symbols and their meanings are as follows:

1. Sword and dagger symbols

Sword images are the most numerous carvings on the Tiya stones, and two main hypotheses about their meaning have been put forward:

• Warrior and heroic rank: The size or number of swords carved on a stone is believed to indicate the number of enemies the buried warrior killed in his lifetime or the number of dangerous wild animals (such as lions and elephants) he killed.
• The warrior's social rank (military rank): Stones with a small sword image mark the graves of ordinary warriors, while those with many carved swords mark the graves of war leaders or well-known heroes.

2. Number, dot and line symbols

The line, zigzag (Σ), X and circle or dot carvings seen beside the swords or on the upper part of the stones are thought to carry the following meanings:

• A count of victories or trophies: They were used to record, as counting marks, the victories, honours or number of enemies killed by the warrior in battle.
• A record of age and generation: Some researchers also suggest that they are marks showing the age at which the warrior died, or the age or Gadaa grades he had not yet passed.

3. Other related icons and symbols

Besides swords and counting lines, the following images are found on the Tiya stones:

• "T"-shaped symbols: The "T"-like image on the upper part of the stones is thought to represent the human body (neck and arms) or traditional defensive weapons.
• Plant and forked-branch symbols: Plant and branch symbols are marks that show life, fertility, or the link between nature and death.
• Female symbols (anthropomorphic): Breast images carved on a small number of stones show that the owner of the grave was a woman (or the wife of a hero).

The main archaeological excavations around the Tiya stelae site, and the history and present state of its UNESCO protection, can be summarised as follows:

1. Main archaeological excavations and finds

Although the Tiya stelae were identified at the beginning of the middle of the 20th century, deep scientific excavations and studies were carried out later:

• The first surveys (1930s): Around 1935 AD Francis Neuville, Père Azaïs and German ethnographic researchers visited the area and were the first to record the sword images on the stones.
• The excavation by the French archaeological team (led by Roger Joussaume):
• In the 1980s and 1990s the French research team led by the well-known French megalithic archaeologist Roger Joussaume carried out the first large and systematic excavation at Tiya.
• Finds:
• Graves and tombs were found at the site.
• Samples taken from the buried remains confirmed that young people (men and women) aged 18 to 30 were buried in a foetal position.
• Radiocarbon results showed that the stones and the burial ground were made in medieval Ethiopia, between the 10th and the 15th century.
• Ancient stone tools (Middle Stone Age tools) and pottery fragments were also found near the stones.

2. UNESCO protection and present management

Because Tiya is one of the most striking examples of megalithic (stone) culture in East Africa, it was inscribed as a UNESCO World Cultural Heritage Site in 1980 AD.

• Re-erecting fallen stones: Through the cooperation of UNESCO and the Authority for Research and Conservation of Cultural Heritage (ARCCH), many stelae that had fallen over because of rain and time have been scientifically re-erected.
• Fencing and information centre:
• The Tiya heritage compound is fenced and protected from livestock and local farming activity.
• A small memorial and exhibition hall (site museum) has been built at the site and serves visitors by presenting the archaeological finds, photographs and historical information.
• Present threats:
• The effects of weather: Rainwater, heat from the sun and the growth of lichens are eroding the carvings of swords and symbols on the stones, so constant protection and cleaning work is needed.
• Plans to extend the heritage area: UNESCO and the national heritage authority have been studying how to widen the boundary of the Tiya heritage site to include other related stelae sites in the surrounding Gurage and Sodo zones (the Soddo stelae field).