የደብረ ሊባኖስ ገዳም

Debre Libanos Monastery

የደብረ ሊባኖስ ገዳም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ መንፈሳዊ፣ ፖለቲካዊ፣ እና ትምህርታዊ ማዕከል ሆኖ ያገለገለ እጅግ ታዋቂና ታሪካዊ ገዳም ነው።

ከአዲስ አበባ በስተሰሜን 110 ኪሎ ሜትር ገደማ ርቀት ላይ በሰሜን ሸዋ ዞን የሚገኘው ይህ ገዳም፣ በጀማ ወንዝ ሽንጥ (Jemma River Gorge) አጠገብ ባለው አስደናቂ የተፈጥሮ ገደል ላይ ያረፈ ነው።

1. ታሪካዊ አመጣጥና ምስረታ

መሥራቹ፡ ገዳሙ በ13ኛው ክፍለ ዘመን (በ1284 እ.ኤ.አ / በ1276 ዓ.ም ገደማ) በታላቁ አባት አቡነ ተክለ ሃይማኖት የተመሠረተ ነው።
ቀደመ ስያሜው፡ ገዳሙ ሲመሠረት መጀመሪያ "ደብረ አስቦ" በመባል ይታወቅ የነበረ ሲሆን፣ በ15ኛው ክፍለ ዘመን በአጼ ዘርዐ ያዕቆብ ዘመነ መንግሥት ስሙ ወደ "ደብረ ሊባኖስ" ተቀይሯል።
የእጨጌነት መንበር፡ የደብረ ሊባኖስ ገዳም መሪ የነበሩት እጨጌ በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን መዋቅር ውስጥ ከመንፈሳዊ አባቱ (አቡን) ቀጥሎ የነበሩ ሁለተኛው ከፍተኛ መንፈሳዊ ባለስልጣን ነበሩ።

2. ታሪካዊ ፈተናዎች እና መስዋዕትነት

ደብረ ሊባኖስ በሀገሪቱ ታሪክ ሂደት ውስጥ በርካታ ፈተናዎችን አሳልፏል፡

አህመድ ግራኝ (16ኛው ክፍለ ዘመን)፡ በ16ኛው ክፍለ ዘመን አህመድ ግራኝ አካባቢውን ሲወር ጥንታዊው ገዳም እና የታሪካዊ ብራና መጻሕፍት ማከማቻዎች በእሳት ወድመው ነበር።
የጣሊያን ወረራ እና የጭፍጨፋው ታሪክ (ግንቦት 1929 ዓ.ም / May 1937)፡ በኢጣሊያ ወረራ ወቅት በማርሻል ሮዶልፎ ግራዚያኒ ትእዛዝ በገዳሙ ላይ አሰቃቂ ጭፍጨፋ ተፈጽሟል። ከ800 በላይ መነኮሳት፣ ዲያቆናት፣ አበውና ምዕመናን በግፍ የተጨፈጨፉ ሲሆን፣ ገዳሙም ተቃጥሏል። ዛሬ በቦታው የነዚህ ሰማዕታት አጥንት ያረፈበት የመታሰቢያ ሐውልት ይገኛል።

3. የያሁኑ ቤተ ክርስቲያን እና የስነ-ሕንፃ ባህሪ

በአጼ ኃይለ ሥላሴ መታደስ (1961 እ.ኤ.አ): በአሁኑ ወቅት የሚታየው ባለ ዶም (Dome) ግዙፍ ቤተ ክርስቲያን በ1950ዎቹ መጨረሻ እና በ1961 እ.ኤ.አ በአጼ ኃይለ ሥላሴ ዘመነ መንግሥት የተገነባ ነው።
የመስታወት ላይ ስዕሎች (Stained Glass): የቤተ ክርስቲያኑ የውስጥ ክፍሎች ከመጽሐፍ ቅዱስ እና ከኢትዮጵያ መንፈሳዊ ታሪክ የተቀዱ ድንቅ ባለቀለም መስታወት ስዕሎች (Stained Glass Windows) ያጌጡ ናቸው።

4. ተዛማጅ መንፈሳዊና ተፈጥሮአዊ ቦታዎች

የአቡነ ተክለ ሃይማኖት ጸሎት ቤት (በዓት/ዋሻ)፡ ከቤተ ክርስቲያኑ ትንሽ ከፍ ብሎ በኮረብታው ላይ የሚገኝ ዋሻ ሲሆን፣ አቡነ ተክለ ሃይማኖት ለ29 ዓመታት በአንድ እግራቸው ቆመው ሲጸልዩበት የነበረ ቦታ ነው ተብሎ ይታመናል። በቦታውም ከእምነቱ ተአምራዊ ፈውስ ይሰጣል ተብሎ የሚታመን ጸበል ይወጣል።
የፖርቹጋል ድልድይ (Portuguese Bridge): ከገዳሙ አቅራቢያ የሚገኝ፣ በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ (በራስ ዳርጌ ዘመን) በፖርቹጋላውያን የግንባታ ስልት የተገነባ የድንጋይ ድልድይ ነው።
የጭላዳ ዝንጀሮዎች (Gelada Baboons) እና የጀማ ገደል፡ አካባቢው የኢትዮጵያ ብቸኛ ዝርያ የሆኑትን ጭላዳ ዝንጀሮዎችን ለማየትና የጀማ ወንዝን አስደናቂ ገደል ለመመልከት ምቹ ቦታ ነው።

አቡነ ተክለ ሃይማኖት (በ13ኛው ክፍለ ዘመን) በኢትዮጵያ መንፈሳዊ፣ ማህበራዊ እና ፖለቲካዊ ታሪክ ውስጥ እጅግ ከፍተኛ ቦታ ያላቸው አባት ናቸው። በወንጌል አገልግሎታቸው (በተለይም በሸዋና በደቡብ ኢትዮጵያ) ከነበራቸው መንፈሳዊ ተፅዕኖ በተጨማሪ፣ በዛጉዌ እና በሰለሞናዊው ሥርዓተ-መንግሥት ሽግግር (1270 እ.ኤ.አ / 1262 ዓ.ም ገደማ) ወቅት የተጫወቱት ሚና በታሪክና በቅዱሳን ዜና-መዋዕል (ገደል) ውስጥ በሰፊው የሚነገር ታላቅ ምዕራፍ ነው።

1. የዛጉዌ እና የሰለሞናዊው ሥርዓተ-መንግሥት የሽግግር ታሪካዊ ዳራ

የዛጉዌ ዘመን ማብቃት: በላስታ/አደፋ ማዕከልነቱ ይታወቅ የነበረው የዛጉዌ መንግሥት ለሁለት ክፍለ ዘመናት ያህል ሀገሪቱን ካስተዳደረ በኋላ፣ በ13ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ በፖለቲካዊና በንጉሣውያን የሥልጣን ሽኩቻ ምክንያት እየደከመ መጣ።
የይኩኖ አምላክ አነሳስ: በሸዋና በቤተ-አምሐራ አካባቢ ኃይሉን ያጠናከረው ይኩኖ አምላክ፣ ራሱን የጥንታውያኑ የአክሱም ነገሥታትና የንጉሥ ሰለሞን ቀጥተኛ ወራሽ እንደሆነ በማወጅ የዛጉዌን ሥልጣን ለመፈታተን ተነሳ።

2. የአቡነ ተክለ ሃይማኖት ፖለቲካዊና መንፈሳዊ ሚና

በቃል ትውፊት፣ በገደላት እና በኢትዮጵያ የታሪክ መጻሕፍት መሠረት አቡነ ተክለ ሃይማኖት በሥልጣን ሽግግሩ ወቅት የተጫወቱት ሚና በሁለት ዋና ዋና ነጥቦች ይገለጻል፡

ሀ. ሰላማዊ የሥልጣን ሽግግርና የዕርቅ ጥረት (የታሪክና የትውፊት እይታ)

እንደ ባህላዊ ድርሳናት እና ታሪካዊ ትረካዎች ገለጻ፣ አቡነ ተክለ ሃይማኖት በመጨረሻው የዛጉዌ ንጉሥ (ነአኩቶ ለአብ ወይም ይትባረክ) እና በይኩኖ አምላክ መካከል የተነሳው ደም አፋሳሽ ጦርነት ሀገሪቱን እንዳያደማ በመስጋት የሰላም አስታራቂ ሆነው ገብተዋል፡

የሰላም ስምምነቱ: ንጉሥ ነአኩቶ ለአብ በፈቃዱ ሥልጣኑን ለይኩኖ አምላክ እንዲያስረክብ፣ ይኩኖ አምላክ ደግሞ የዛጉዌ ነገሥታት የነበሩበትን የላስታና የዋግ ግዛት በራስ-ገዝነት እንዲያስተዳድሩና በክብራቸው እንዲኖሩ ስምምነት እንዲደረግ አድርገዋል።
የመንግሥቱ ህጋዊነት (Legitimacy) መቀበል: አቡነ ተክለ ሃይማኖት ይኩኖ አምላክን በመባረክና ዘውድ በመጫን አዲሱ የሰለሞናዊው ሥርዓተ-መንግሥት በህዝቡና በቤተ ክርስቲያን ዘንድ ሙሉ መንፈሳዊና ፖለቲካዊ ተቀባይነት (Legitimacy) እንዲያገኝ አድርገዋል።

ለ. "የአንድ ሦስተኛ እጅ" (እጅ እጅ) ስምምነት

በትውፊቱ መሠረት፣ ለአዲሱ መንግሥት መመሥረትና ለሰላማዊ ሽግግሩ ዋስትና ይሆን ዘንድ በይኩኖ አምላክ እና በቤተ ክርስቲያን መካከል ሦስት ዋና ዋና ስምምነቶች ተደርገዋል፡

የአንድ ሦስተኛ ምድር ስጦታ: አዲሱ ንጉሥ ይኩኖ አምላክ የሀገሪቱን አንድ ሦስተኛ የመሬት ይዞታ ለቤተ ክርስቲያንና ለገዳማት አገልግሎት (ለአገልግሎት ማስኬጃና ለካህናት አበል) እንዲሆን ሰጥቷል።
የእጨጌነት ማዕረግ: ለአቡነ ተክለ ሃይማኖትና ለተከታዮቻቸው የደብረ ሊባኖስ ገዳም አበው "እጨጌ" የሚል ታላቅ መንፈሳዊና ፖለቲካዊ የክብር ማዕረግ ተሰጣቸው (እጨጌው ከግብፅ ከሚመጣው አቡን ቀጥሎ የቤተ ክርስቲያኒቱ ዋና አስተዳዳሪና የንጉሡ አማካሪ እንዲሆን ተደረገ)።
የላስታ ነገሥታት ነፃነት: የዛጉዌ ነገሥታት ዘሮች በላስታ ግዛታቸው ላይ "የዋግሹም" ማዕረግ ተሰጥቷቸው ያለ ምንም ግብር ነፃ ሆነው እንዲገዙ ተደረገ።

3. የዘመናዊ የታሪክ ተመራማሪዎች እይታ (Historical Analysis)

ዘመናዊ የታሪክ ተመራማሪዎች (እንደ ፕሮፌሰር ታደሰ ታምራት ያሉ) የዚህን ታሪክ የፖለቲካዊ ይዘት በጥበብ ይተነትናሉ፡

የኢየሱስ ሞአ እና የአቡነ ተክለ ሃይማኖት ሚና: ይኩኖ አምላክ ሥልጣን ከመጨበጡ በፊት በሐይቅ እስጢፋኖስ ገዳም ከአባ ኢየሱስ ሞአ ዘንድ ትምህርት ያገኘና ድጋፍ የተደረገለት በመሆኑ፣ የሐይቅ ገዳምም በዚሁ የሽግግር ሂደት ውስጥ ትልቅ ሚና እንደነበረው ይገለጻል።
የደብረ ሊባኖስ (የሸዋ) ተፅዕኖ ማደግ: ይኩኖ አምላክ ሥልጣን የያዘው በጦርነትም ጭምር ቢሆንም (በአንስታ ጦርነት የዛጉዌ ንጉሥ መገደል)፣ አቡነ ተክለ ሃይማኖት አዲሱን መንግሥት በመደገፍ፣ የመንፈሳዊ ማዕከሉን ከሰሜን ወደ ደቡብ/ሸዋ በማምጣት እና የሰለሞናዊውን ሥልጣን በማጠናከር ረገድ የተጫወቱት ሚና የማይተካ ነበር።

4. የሽግግሩ ታሪካዊና ፖለቲካዊ ውጤት

ለ700 ዓመታት የዘለቀው ሥርዓተ-መንግሥት: በአቡነ ተክለ ሃይማኖት ዘመን የተጀመረውና በይኩኖ አምላክ የተመሠረተው የሰለሞናዊው ሥርዓተ-መንግሥት እስከ 1967 ዓ.ም (የአጼ ኃይለ ሥላሴ ውድቀት) ድረስ ለ700 ዓመታት ያህል የኢትዮጵያ ዋና የንግሥና መዋቅር ሆኖ ዘልቋል።
የቤተ ክርስቲያንና የመንግሥት ቁርኝት: ገዳማትና ቤተ ክርስቲያን በመንግሥት አስተዳደር ውስጥ ያላቸው የፖለቲካና የማህበራዊ ተፅዕኖ ጉልህ ሆኖ እንዲወጣ አድርጎታል።

Debre Libanos Monastery is a very famous and historic monastery that has served as a spiritual, political and educational centre in the history of the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church.

About 110 km north of Addis Ababa in the North Shewa Zone, the monastery stands on a striking natural cliff beside the gorge of the Jemma River.

1. Historical origins and founding

Its founder: The monastery was founded in the 13th century (around 1284 AD / 1276 E.C.) by the great father Abune Tekle Haymanot.
Its earlier name: When it was founded it was first known as "Debre Asbo"; in the 15th century, in the reign of Emperor Zera Yaqob, its name was changed to "Debre Libanos".
The seat of the Echage: The Echage, the head of Debre Libanos, was in the structure of the Ethiopian Church the second-highest spiritual authority after the spiritual father (the Abun).

2. Historical trials and sacrifice

Debre Libanos has passed through many trials in the course of the country's history:

Ahmad Gragn (16th century): When Ahmad Gragn invaded the area in the 16th century, the ancient monastery and its stores of historic parchment manuscripts were destroyed by fire.
The Italian invasion and the massacre (1929 E.C. / May 1937): During the Italian occupation, a terrible massacre was carried out at the monastery on the orders of Marshal Rodolfo Graziani. More than 800 monks, deacons, elders and pilgrims were killed unjustly, and the monastery was burned. Today a memorial holding the bones of these martyrs stands at the site.

3. The present church and its architecture

Rebuilt in the time of Emperor Haile Selassie (1961 AD): The large domed church seen today was built in the late 1950s and in 1961 AD in the reign of Emperor Haile Selassie.
Stained glass: The interior of the church is decorated with striking stained-glass windows drawn from the Bible and from Ethiopian spiritual history.

4. Related spiritual and natural sites

The prayer cell (cave) of Abune Tekle Haymanot: A cave on the hillside a little above the church, where Abune Tekle Haymanot is believed to have prayed standing on one leg for 29 years. Holy water that is believed to give miraculous healing flows at the place.
The Portuguese Bridge: A stone bridge near the monastery, built in the late 19th century (in the time of Ras Darge) in the Portuguese building style.
Gelada baboons and the Jemma gorge: The area is a good place to see the gelada baboons, a species found only in Ethiopia, and to look out over the dramatic gorge of the Jemma River.

Abune Tekle Haymanot (13th century) is a father of the very highest standing in Ethiopia's spiritual, social and political history. Besides his spiritual influence through his evangelistic work (especially in Shewa and southern Ethiopia), the role he played during the transition from the Zagwe to the Solomonic dynasty (around 1270 AD / 1262 E.C.) is a great chapter widely told in history and in the lives of the saints (the Gadl).

1. The historical background to the Zagwe–Solomonic transition

The end of the Zagwe era: After governing the country for about two centuries, the Zagwe kingdom, which was known for its centre in Lasta and Adefa, grew weak towards the end of the 13th century because of political and royal struggles for power.
The rise of Yekuno Amlak: Yekuno Amlak, who had strengthened his power in Shewa and the Bete Amhara area, rose to challenge Zagwe rule, declaring himself the direct heir of the ancient Aksumite kings and of King Solomon.

2. The political and spiritual role of Abune Tekle Haymanot

According to oral tradition, the saints' lives and Ethiopian history books, the role Abune Tekle Haymanot played in the transfer of power is described in two main points:

A. A peaceful transfer of power and efforts at reconciliation (the view of history and tradition)

According to traditional chronicles and historical accounts, Abune Tekle Haymanot stepped in as a peacemaker, fearing that a bloody war between the last Zagwe king (Na'akuto La'ab or Yetbarek) and Yekuno Amlak would bleed the country:

The peace agreement: He brought about an agreement under which King Na'akuto La'ab would hand over power to Yekuno Amlak of his own will, while the Zagwe kings would govern the Lasta and Wag territories with autonomy and live in honour.
Accepting the legitimacy of the kingdom: By blessing Yekuno Amlak and placing the crown on him, Abune Tekle Haymanot enabled the new Solomonic dynasty to gain full spiritual and political acceptance (legitimacy) among the people and the Church.

B. The "one third" agreement

According to tradition, three main agreements were made between Yekuno Amlak and the Church to guarantee the founding of the new kingdom and the peaceful transition:

The gift of one third of the land: The new king, Yekuno Amlak, gave one third of the country's land holdings for the service of the Church and the monasteries (to support their work and the allowances of the clergy).
The title of Echage: The fathers of Debre Libanos, Abune Tekle Haymanot and his followers, were given the great spiritual and political title of "Echage" (the Echage became the Church's chief administrator, after the Abun who came from Egypt, and the king's adviser).
The freedom of the Lasta kings: The descendants of the Zagwe kings were given the title "Wagshum" over their territory of Lasta and were allowed to rule free of tribute.

3. The view of modern historians (historical analysis)

Modern historians (such as Professor Taddesse Tamrat) analyse the political content of this story carefully:

The role of Iyesus Mo'a and Abune Tekle Haymanot: Before taking power, Yekuno Amlak had been taught and supported by Abba Iyesus Mo'a at the monastery of Hayq Estifanos, and so the monastery of Hayq is also described as having played a large part in this transition.
The growth of Debre Libanos's (Shewa's) influence: Although Yekuno Amlak took power partly through war (the Zagwe king was killed in the battle of Ansta), the role that Abune Tekle Haymanot played in supporting the new kingdom, bringing the spiritual centre from the north to the south and Shewa, and strengthening Solomonic power was irreplaceable.

4. The historical and political result of the transition

A dynasty that lasted 700 years: The Solomonic dynasty, which began in the time of Abune Tekle Haymanot and was founded by Yekuno Amlak, continued for about 700 years as the main royal structure of Ethiopia until 1974 AD (the fall of Emperor Haile Selassie).
The bond between Church and state: It made the political and social influence of the monasteries and the Church within the government's administration very prominent.