የጣና ሐይቅ ገዳማት (Lake Tana Island Monasteries) በሰሜን ምዕራብ ኢትዮጵያ በባሕር ዳር የሚገኘው ግዙፉ የጣና ሐይቅ ደሴቶችና ግዛቶች ላይ የተንሰራፉ፣ በውስጣቸው ጥንታዊ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ፣ ሥነ-ጥበብ እና መንፈሳዊ ሀብቶችን የያዙ ልዩ ስፍራዎች ናቸው።

1. ታሪካዊ እና መንፈሳዊ አመጣጥ

• የመነኮሳት እና የቅዱሳን መሸሸጊያ: የጣና ሐይቅ ደሴቶችና ፔኒንሱላዎች ከ4ኛው እስከ 14ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ (በተለይም በዛግዌ እና በሰለሞናዊው ሥርወ-መንግሥት ዘመን) እንደ ቅዱስ አቡነ መናህሪያ፣ አቡነ ይምርሃተ ክርስቶስ እና ሌሎች ታላላቅ ቅዱሳንና መነኮሳት መፍለቂያና ማሰላሰያ ሆነው አገልግለዋል።
• የመንግሥት ታሪካዊ ማህደር: በግጭቶች እና በጦርነቶች ጊዜ የኢትዮጵያ ነገሥታት ውድ ንብረቶቻቸውን፣ የንጉሣዊ ቤተ-መንግሥት ዕቃዎችን እና ቅዱሳን መጻሕፍትን ከጥቃት ለመታደግ ወደ እነዚህ ደሴቶች ይወስዱ ነበር።

2. ዋና ዋና እና ታዋቂ የጣና ደሴት ገዳማት

በጣና ሐይቅ ውስጥ ከ30 በላይ አብያተ ክርስቲያናትና ገዳማት የሚገኙ ሲሆን፣ ከእነዚህ ውስጥ በታሪካቸውና በስነ-ጥበባቸው የሚታወቁት ዋና ዋናዎቹ፡

3. የባህል፣ የብራና መጻሕፍት እና የስዕል ጥበብ ሀብት

• የብራና መጻሕፍት ማህደር: የጣና ሐይቅ ገዳማት ከእንስሳት ቆዳ (በግ/ፍየል) የተሰሩ፣ በእጅ የተጻፉ እጅግ ውብ የሆኑ የ liturgic (የጸሎት) መጻሕፍትን፣ መዝሙረ ዳዊትን እና ታሪካዊ ዜና መዋዕሎችን በውስጣቸው ይዘዋል።
• የኢትዮጵያ ስዕለ-አርእስት (Ethiopian Mural Art): በገዳማቱ ውስጥ የሚገኙት ግድግዳዎች የክርስቶስን ልደት፣ ስቅለት፣ የሰማዕታትን ታሪክ እና የቅዱሳንን ገድል በሚያስደንቅ ባህላዊ የኢትዮጵያ ቀለሞችና አባባሎች ያሳያሉ።
• የታሪክ ሰዎች መቃብር: እንደ አጼ ይኩኖ አምላክ እና ሌሎች የሰለሞናዊው ሥርወ-መንግሥት ነገሥታት አፅም በነዚህ ደሴቶች ውስጥ በሚገኙ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ አርፏል።

ጣና ቂርቆስ ገዳም (Tana Kirkos) በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ እጅግ ቅዱስ ከሆኑ ቦታዎች አንዱ ሲሆን፣ በውስጡ የያዘው ትልቁ መንፈሳዊ ታሪክ ታቦተ ጽዮን (የቃል ኪዳኑ ታቦት) ከእስራኤል መጥታ በአክሱም ጽዮን ማርያም ከመተከሏ በፊት ለ800 ዓመታት ያህል ተሸሽጋበትና አርፋበት የነበረችበት ስፍራ መሆኑ ነው።

1. ታቦተ ጽዮን ወደ ኢትዮጵያ የመምጣት ታሪክ

በመጽሐፍ ቅዱስና በኢትዮጵያ ጥንታዊ ታሪክ ዜና መዋዕል (ከብረ ነገሥት) መሰረት፣ ንግሥተ ሳባ ከንጉሥ ሰሎሞን ጋር ከተገናኘች በኋላ የወለደችው ልጅ ቀዳማዊ ምኒልክ (ይብን ሀክይም) አባቱን ለመጎብኘት ወደ ኢየሩሳሌም ሄደ።

በሚመለስበት ጊዜ የእስራኤል ሊቃነ ካህናትና መኳንንት ልጆች አብረውት እንዲመጡ ተደረገ። በወቅቱ በነበረው የእግዚአብሔር ፈቃድና እቅድ መሰረት ታቦተ ጽዮን (የእግዚአብሔር ቃል ኪዳን ማደሪያ) ከእስራኤል ቤተ መቅደስ ተወስዳ በሚስጥር ወደ ኢትዮጵያ መጣች።

2. ታቦተ ጽዮን በጣና ቂርቆስ ያረፈችበት ረጅም ዘመን (800 ዓመታት)

ታቦተ ጽዮን ከኢየሩሳሌም ይዛ ወደ ኢትዮጵያ ሲመጣ መጀመሪያ የገባችው ወደ አክሱም እንዳልነበረ የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ይመሰክራል፡

• መጀመሪያ ወደ ሐይቁ መምጣት: ታቦቱ ወደ አክሱም ከመወሰዱ በፊት፣ በወቅቱ በጠላት ወረራና በጸጥታ ስጋት ምክንያት በጣና ሐይቅ ውስጥ ወደሚገኘው ጣና ቂርቆስ ደሴት ተወስዶ ተሸሸገ።
• የ800 ዓመታት ቆይታ: ታቦተ ጽዮን በአክሱም ጽዮን ማርያም ሕንፃ እስኪዘጋጅና ህዝቡ እስኪዘጋጅ ድረስ ለ800 ዓመታት ያህል በጣና ቂርቆስ ደሴት ውስጥ በሚስጥርና በታላቅ ክብር ተቀምጦ ኖሯል።
• የገዳሙ ቅድስና: በዚህ ምክንያት ጣና ቂርቆስ "ሁለተኛይቱ ጽዮን" በመባል ትታወቃለች። በደሴቱ ላይ ከሚገኙት ልዩ ሕጎች አንዱ ሴቶች ወደ ገዳሙ እንዳይገቡ መከልከል ነው። ይህ ባህል እስካሁን ድረስ የሚከበር ሲሆን፣ ምክንያቱም ታቦተ ጽዮን በነበረችበት ጊዜ ከእስራኤል የተወሰዱ ሴቶች (የሌዋውያን ሴቶች) በቦታው ይኖሩ ስለነበር፣ ከእሳቸው ጋር የተያያዘ የዘመናት ሃይማኖታዊ ስርዓት በመሆኑ ነው ተብሎ ይታመናል።

3. ታቦቱ ከጣና ቂርቆስ ወደ አክሱም መጓዙ

ታቦተ ጽዮን ለብዙ መቶ ዓመታት በጣና ቂርቆስ ከቆየች በኋላ፣ በወቅቱ ወደ ነበረው ማዕከላዊ የመንግሥት ከተማ ወደ አክሱም በታላቅ ስርዓት፣ በሰልፍና በመዝሙር ተጓጓዘች።

• በንጉሥ አዛና ዘመን (ወይም ከዚያ በፊት በነበሩት ቅዱሳን ነገሥታት ዘመን) ታቦቱ ከጣና ቂርቆስ ተነቅሎ በአክሱም ጽዮን ማርያም ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በልዩ ሁኔታ ተተከለ።
• ዛሬም ድረስ በአክሱም ጽዮን ማርያም የሚገኘው ታቦተ ጽዮን ያኔ ከጣና ቂርቆስ የተወሰደው እንደሆነ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እምነት ተከታዮች ያምናሉ።

በኢትዮጵያ ጥንታዊ ታሪክና ጽሕፈት ውስጥ ከብረ ነገሥት (Kebra Negest) ከሚባለው ታላቅ መጽሐፍ በመነሳት የንግሥተ ሳባ እና የንጉሥ ሰሎሞን ልጅ የሆነው ቀዳማዊ ምኒልክ (ይብን ሀክይም) ወደ ኢየሩሳሌም ሄዶ አባቱን በመጎብኘት ታቦተ ጽዮንን (የቃል ኪዳኑን ታቦት) ወደ ኢትዮጵያ እንዴት እንዳመጣው የሚተርከው ታሪክ እጅግ አስደናቂና የሀገሪቱን መንፈሳዊ መሠረት የያዘ ነው።

1. የንግሥተ ሳባ እና የንጉሥ ሰሎሞን መገናኘት

በከብረ ነገሥት እንደሰፈረው፣ በኢትዮጵያ ንግሥት የነበረችው ማክዳ (ንግሥተ ሳባ) የንጉሥ ሰሎሞንን ታላቅ ጥበብና ዝና ሰምታ ጥበብን ለመማር ከኢትዮጵያ ተነስታ ወደ ኢየሩሳሌም ሄደች። በዚያም ከንጉሥ ሰሎሞን ጋር ተገናኝታ ጥበቡን አደነቀች፤ ትምህርትም ወሰደች። ንግሥቲቱም ወደ ሀገሯ ስትመለስ ይብን ሀክይም (ቀዳማዊ ምኒልክ) የሚባል ወንድ ልጅ ፀንሳ ወለደች።

2. ምኒልክ ወደ አባቱ ወደ ኢየሩሳሌም ማቅናቱ

ልጁ ምኒልክ አድጎ አባቱን ማወቅ ሲፈልግ፣ እናቱ ንግሥተ ሳባ የሰጠችውን ማህተም (ቀለበት) ይዞ አባቱን ሰሎሞንን ለመፈለግ ወደ ኢየሩሳሌም ሄደ።

• አባቱን ማግኘቱ: ምኒልክ ኢየሩሳሌም ሲደርስ ገጽታው ከንጉሥ ሰሎሞን ጋር ፍጹም ይመሳሰል ነበር። ንጉሥ ሰሎሞንም ልጁ መሆኑን አውቆ በታላቅ ክብር ተቀበለው።
• የመንግሥት ስልጣን ግብዣ: ሰሎሞን ልጁ ምኒልክ በእስራኤል ዙፋን ላይ ተቀምጦ እንዲነግሥ ትልቅ ፍላጎት ነበረው፤ ነገር ግን ምኒልክ፡ "ወደ እናቴ ሀገር ወደ ኢትዮጵያ ተመልሼ በህዝቤ ላይ እሰለጥናለሁ" በማለት በአባቱ ዘንድ ለተወሰነ ጊዜ ቆይቶ ወደ ሀገሩ ለመመለስ ወሰነ።

3. ታቦተ ጽዮን ከኢየሩሳሌም መወሰድ (የከብረ ነገሥት ታሪክ)

ንጉሥ ሰሎሞን ልጁን በታላቅ የክብር ስንብት ወደ ሀገሩ እንዲመለስ ሲያደርግ፣ የእስራኤል መኳንንትና ሊቃነ ካህናት ልጆች (ከእነሱም መካከል የካህኑ አዛርያስ ልጅ) ከአባታቸው ጋር በመነጋገር ታቦተ ጽዮን (የእግዚአብሔር ቃል ኪዳን ማደሪያ) ከእስራኤል ቤተ መቅደስ ተወስዳ ወደ ኢትዮጵያ እንዲሄድ ሚስጥራዊ እቅድ አወጡ።

• ታቦቱን መስረቅ/ማስወጣት: በከብረ ነገሥት ትረካ መሰረት፣ አዛርያስ ታቦቱን ከቤተ መቅደስ ውስጥ በማውጣት ልክ እንደ እንጨት ሳጥን አድርጎ አዘጋጀው። እውነተኛው ታቦት በምስጢር ተጭኖ ከምዕመናን እይታ ተሰወረ።
• የምኒልክ አለማወቅ: ምኒልክ መጀመሪያ ላይ ታቦቱ ያለ ፈቃድ መወሰዱን አላወቀም ነበር፤ በኋላ ላይ በጉዞ ላይ እያሉ ታቦቱ መኖሩን ሲያውቅ ፈጣሪን አመሰገነ፤ ምክንያቱም ይህ ሁሉ በእግዚአብሔርቅዱስ ፈቃድ የተደረገ መሆኑን አመነ።

4. የእስራኤል ነገሥታትና ህዝብ ማሳደድ አለመቻሉ

የእስራኤል ንጉሥ ሰሎሞን እና ህዝቡ ታቦቱ መወሰኑን ሲያውቁ እጅግ አዘኑ፤ ወዲያውኑም ሊያመጡት ፈረሰኞችን ልከው አሳደዷቸው። ነገር ግን በመለኮታዊ ኃይል አማካኝነት ፈረሶቻቸው እየበረሩ የሄዱት የምኒልክ ሰዎች ሊደረሱ አልቻሉም፤ ከብረ ነገሥት እንደሚገልጸውም በመለኮታዊ ኃይል ፍጥነት ርቀቱን በአጭር ጊዜ ውስጥ አቋርጠው ወደ ኢትዮጵያ ገቡ።

5. ታቦቱ በኢትዮጵያ ማረፍ

ታቦተ ጽዮን ወደ ኢትዮጵያ ከገባች በኋላ በመጀመሪያ በጣና ሐይቅ (በጣና ቂርቆስ) ለረጅም ዘመናት ቆይታ፣ በመቀጠልም በአክሱም ጽዮን ማርያም ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በልዩ ክብር እንዲቀመጥ ተደረገ።

ከብረ ነገሥት መጽሐፍ እንደሚያስረዳው፣ ይህ ክስተት የእግዚአብሔር ቃል ኪዳን ከእስራኤል ተነስቶ ወደ ኢትዮጵያ ("ዳግማዊ ኢየሩሳሌም") መተላለፉን እና የኢትዮጵያ ነገሥታት ከንጉሥ ሰሎሞን (ከዳዊት ዘር) የመጡ መሆናቸውን የሚያረጋግጥ ታላቅ መንፈሳዊ ታሪክ ነው።

The Lake Tana island monasteries are special places scattered over the islands and peninsulas of the huge Lake Tana at Bahir Dar in north-west Ethiopia. They hold the history, art and spiritual treasures of the ancient Ethiopian Orthodox Tewahedo Church.

1. Historical and spiritual origins

• A refuge for monks and saints: From the 4th to the 14th century (especially in the Zagwe and Solomonic dynasties) the islands and peninsulas of Lake Tana served as a source and place of contemplation for great saints and monks such as Abune Menahrya and Abune Yimrhanne Kristos.
• A historical archive of the state: In times of conflict and war, Ethiopian kings took their precious belongings, royal household objects and holy books to these islands to save them from attack.

2. The main and best-known island monasteries of Tana

There are more than 30 churches and monasteries in Lake Tana. The most important ones, known for their history and art, are:

3. The treasure of culture, parchment manuscripts and painting

• An archive of parchment manuscripts: The Lake Tana monasteries hold very beautiful hand-written liturgical (prayer) books, Psalters of David and historical chronicles, made of animal skin (sheep or goat).
• Ethiopian mural art: The walls of the monasteries show the Nativity, the Crucifixion, the stories of the martyrs and the lives of the saints in striking traditional Ethiopian colours and styles.
• Burial places of historical figures: The remains of kings such as Emperor Yekuno Amlak and other Solomonic kings rest in churches on these islands.

The monastery of Tana Qirqos is one of the holiest places in the history of the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church. Its greatest spiritual story is that it is where the Ark of Zion (the Ark of the Covenant) was hidden and rested for about 800 years after it came from Israel, before it was set in St. Mary of Zion in Aksum.

1. The story of the Ark of Zion's coming to Ethiopia

According to the Bible and the ancient Ethiopian chronicle (the Kebra Nagast), after the Queen of Sheba met King Solomon, her son Menelik I (Ibn al-Hakim) went to Jerusalem to visit his father.

When he returned, the sons of Israel's high priests and nobles were made to accompany him. According to God's will and plan at that time, the Ark of Zion (the dwelling-place of God's covenant) was taken from the temple in Israel and came secretly to Ethiopia.

2. The long period (800 years) the Ark of Zion rested at Tana Qirqos

Church history testifies that when the Ark of Zion came from Jerusalem to Ethiopia, it did not first go to Aksum:

• First arriving at the lake: Before it was taken to Aksum, because of enemy invasion and security concerns at the time, the Ark was taken to and hidden on the island of Tana Qirqos in Lake Tana.
• An 800-year stay: Until the church of St. Mary of Zion in Aksum was ready and the people were prepared, the Ark of Zion stayed on the island of Tana Qirqos in secrecy and with great honour for about 800 years.
• The holiness of the monastery: For this reason Tana Qirqos is known as "the second Zion". One of the special rules on the island is that women are not allowed to enter the monastery. This custom is still observed, and it is believed to be because women taken from Israel (Levite women) lived at the place while the Ark was there, so it is an age-old religious rule connected with them.

3. The Ark's journey from Tana Qirqos to Aksum

After the Ark of Zion had stayed at Tana Qirqos for many centuries, it was carried with great ceremony, in procession and with hymns, to Aksum, the central capital of the kingdom at that time.

• In the time of King Ezana (or of holy kings before him), the Ark was taken from Tana Qirqos and installed in a special way in the church of St. Mary of Zion in Aksum.
• Followers of the Orthodox Tewahedo faith believe that the Ark of Zion that is in St. Mary of Zion in Aksum today is the one that was then taken from Tana Qirqos.

In ancient Ethiopian history and writing, the story told in the great book called the Kebra Nagast, of how Menelik I (Ibn al-Hakim), the son of the Queen of Sheba and King Solomon, went to Jerusalem, visited his father and brought the Ark of Zion (the Ark of the Covenant) to Ethiopia, is remarkable and holds the spiritual foundation of the country.

1. The meeting of the Queen of Sheba and King Solomon

As recorded in the Kebra Nagast, Makeda (the Queen of Sheba), who was queen in Ethiopia, heard of King Solomon's great wisdom and fame and set out from Ethiopia for Jerusalem to learn wisdom. There she met King Solomon, admired his wisdom and took instruction. When the queen returned to her country she conceived and bore a son called Ibn al-Hakim (Menelik I).

2. Menelik's journey to his father in Jerusalem

When the boy Menelik grew up and wished to know his father, he took the signet (ring) given him by his mother, the Queen of Sheba, and went to Jerusalem to seek his father Solomon.

• Finding his father: When Menelik reached Jerusalem his appearance closely resembled King Solomon's. King Solomon recognised that he was his son and received him with great honour.
• The offer of royal power: Solomon greatly wished his son Menelik to sit on the throne of Israel and reign, but Menelik decided to stay with his father for a time and then return to his own country, saying: "I will return to my mother's land, Ethiopia, and rule over my people."

3. The taking of the Ark of Zion from Jerusalem (the Kebra Nagast account)

When King Solomon sent his son back to his country with a great honourable farewell, the sons of Israel's nobles and high priests (among them the son of the priest Azariah), after talking with their fathers, made a secret plan for the Ark of Zion (the dwelling-place of God's covenant) to be taken from the temple in Israel and go to Ethiopia.

• Taking the Ark out: According to the Kebra Nagast, Azariah took the Ark out of the temple and prepared a replica like a wooden box. The real Ark was loaded secretly and hidden from the people's sight.
• Menelik's ignorance: At first Menelik did not know that the Ark had been taken without permission; later, on the journey, when he learned that the Ark was with them, he thanked God, because he believed that all this had been done by God's holy will.

4. The kings and people of Israel could not pursue

When King Solomon of Israel and his people learned that the Ark had been taken, they were deeply grieved and immediately sent horsemen to pursue them. But, through divine power, Menelik's men, whose horses flew, could not be overtaken; according to the Kebra Nagast, they crossed the distance in a short time by divine speed and entered Ethiopia.

5. The Ark's resting in Ethiopia

After the Ark of Zion entered Ethiopia, it first remained for a long time at Lake Tana (at Tana Qirqos), and then was set in the church of St. Mary of Zion in Aksum with special honour.

As the Kebra Nagast explains, this event is a great spiritual story that confirms that God's covenant passed from Israel to Ethiopia (the "second Jerusalem") and that the kings of Ethiopia descend from King Solomon (the line of David).