የላሊበላ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት
Lalibela Rock-Hewn Churches
ላሊበላ በኢትዮጵያ አማራ ክልል በሰሜን ወሎ ዞን የሚገኝ፣ በዓለም አቀፍ ደረጃ በታሪካዊ፣ ሃይማኖታዊ እና የሕንፃ ጥበብ እሴቱ የሚታወቅ ድንቅ ቦታ ነው። ቅዱስ ከተማዋ በ12ኛው እና 13ኛው ክፍለ ዘመን በዛግዌ ሥርወ-መንግሥት ንጉሥ በነበሩት ቅዱስ ላሊበላ የተቆረቆረችና ስማቸውን የያዘች ናት።
1. የላሊበላ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት
የላሊበላ ዋነኛ ድንቅ እሴት 11ዱ ከእሳተ ገሞራ አለት (Red Tuff) ተፈልፍለው የተሰሩ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት ናቸው። እነዚህ አብያተ ክርስቲያናት ከውጭ የተገነቡ ሳይሆን፣ ከአንድ ወጥ ድንጋይ ወደ ታች ተቆፍረውና ተጠርበው የተዘጋጁ በመሆናቸው በዓለም አቀፍ ደረጃ ልዩ ያደርጋቸዋል።
አብያተ ክርስቲያናቱ በሦስት ዋና ዋና ምድቦች ይከፈላሉ፡
- ሰሜናዊ ቡድን:
- ቤተ መድኃኔዓለም: በዓለም ላይ ትልቁ ወጥ ድንጋይ ተፈልፍሎ የተሰራ ቤተ ክርስቲያን።
- ቤተ ማርያም: በውስጧ በሚያምሩ የጥንት ስዕሎችና ቅርጻ ቅርጾች የተሸለመች።
- ቤተ መስቀል፣ ቤተ ደናግል እና ቤተ ጎልጎታ / ሚካኤል።
- ደቡባዊ ቡድን:
- ቤተ አማኑኤል: የአክሱም የሕንፃ ጥበብ ዘይቤን በግልጽ የምታሳይ።
- ቤተ መርቆሬዎስ፣ ቤተ አባ ሊባኖስ እና ቤተ ገብርኤል ሩፋኤል።
- የተነጠለችው ድንቅ አብያተ ክርስቲያን:
- ቤተ ጊዮርጊስ: በመስቀል ቅርጽ የተፈለፈለች እና የላሊበላ የሕንፃ ጥበብ ማጠቃለያ ተደርጋ የምትወሰድ።
2. ታሪካዊና ሃይማኖታዊ ፋይዳ
- "ዳግማዊ ኢየሩሳሌም": ንጉሥ ላሊበላ አብያተ ክርስቲያናቱን ያነጹት ወደ ኢየሩሳሌም የሚደረገውን አስቸጋሪ የሐጅ ጉዞ ለመተካት እና "ዳግማዊ ኢየሩሳሌም" በኢትዮጵያ ምድር ለመመሥረት እንደነበር ይነገራል። በከተማዋ የሚያልፈው ወንዝም ዮርዳኖስ ተብሎ ይጠራል።
- የሕንፃ ጥበብ ድንቅነት: አብያተ ክርስቲያናቱ እርስ በርስ በመሬት ውስጥ ዋሻዎች (Tunnels)፣ መተላለፊያዎችና የውሃ ቦዮች የተያያዙ ናቸው።
- የዓለም ቅርጽ: እ.ኤ.አ. በ1978 የዩኔስኮ (UNESCO) የመጀመሪያው የዓለም ቅርስ ዝርዝር ውስጥ ከገቡ የመጀመሪያዎቹ ቦታዎች አንዷ ሆናለች።
3. ባህላዊ እና መንፈሳዊ ህይወት
ላሊበላ ሙዚየም ብቻ ሳትሆን አሁንም ድረስ ንቁ የጸሎትና የምዕመናን ማዕከል ናት። በተለይም በየዓመቱ ታኅሣሥ 29 ቀን (ጃንዋሪ 7) በሚከበረው የገና (ልደት) በዓል በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ነጣፊ ምዕመናን፣ መነኮሳትና ሀገር ውስጥና ውጭ ሀገር ጎብኚዎች በቦታው ተገኝተው በያሬዳዊ ዜማና ሽብሸባ ያከብሩታል።
የላሊበላ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት አሰራር፣ የምህንድስና ጥበብና የመሬት ውስጥ መተላለፊያዎች በ12ኛው ክፍለ ዘመን በድንጋይ ጥበብና በሃይድሮሊክ ምህንድስና ከተከናወኑ የዓለም ድንቆች መካከል ዋነኛው ነው።
እነዚህን አብያተ ክርስቲያናት ልዩ የሚያደርጋቸው "ተቀንሶ ወይም ተጠርቦ የተሰራ" (Subtractive Architecture) መሆናቸው ነው፤ ማለትም እንደ መደበኛ ሕንፃ ድንጋይ፣ ጭቃ ወይም ሲሚንቶ እርስ በርስ እየተገጣጠመ የተገነባ ሳይሆን፣ ከተራራው ወጥ ድንጋይ ላይ የማያስፈልገው አካል እየተጨረፈና እየተፈለፈለ የወጣ ነው።
1. የከበደው የቁፋሮና የቅርጽ አሰራር ሂደት
- አራት ማዕዘን ጉድጓድ መቆፈር (Trenching): መጀመሪያ የሚሰራው ሕንፃ የሚይዘውን ስፋት በመለካት ከተራራው ድንጋይ ላይ ዙሪያውን ጥልቅ ጉድጓድ (Trench) ወደ ታች ይቆፍራሉ። ይህም የሕንፃውን ውጫዊ ግድግዳዎች ከተራራው ይለያቸዋል።
- ከላይ ወደ ታች መጥፎር (Top-Down Carving): ሕንፃው ከጣሪያው ጀምሮ ወደ ታች እየተጠረበ ይወርዳል። ኮርኒሱ፣ ጣሪያው፣ መስኮቶቹ እና ውጫዊው አምዶች (Pillars) ከላይ ወደ ታች እየወረዱ በከፍተኛ ጥንቃቄ ተቀርፀዋል።
- የውስጥ ክፍል ፍልፈላ: የውጪው አካል ተጠርቦ ከተጠናቀቀ በኋላ በደጆችና በመስኮቶች በኩል ወደ ውስጥ በመግባት የውስጡን አዳራሽ፣ አምዶች፣ ቅስቶች (Arches)፣ መሠዊያ እና ጉልላቶችን ከዚሁ ወጥ ድንጋይ ፈልፍለው አውጥተዋል።
2. አስደናቂው የምህንድስና እና የሃይድሮሊክ ጥበብ
የላሊበላ መሀንዲሶች ሕንፃው ለዘመናት ሳይናጋና በውሃ ሳይበላሽ እንዲኖር ያደረጉባቸው ዋና ዋና የሲቪል ምህንድስና ብልሃቶች፡
- የድንጋዩ ዓይነት (Red Basaltic Tuff): ላሊበላ የተሰራበት ድንጋይ ቀይ የእሳተ ገሞራ አመድ የረጋበት (Tuff) ነው። ይህ ድንጋይ በሚታረብበት ጊዜ ለስላሳ እና ለመጥረብ ቀላል ሲሆን፣ ለአየር እና ለፀሐይ ሲጋለጥ ደግሞ እየጠነከረና እየደረቀ የሚሄድ አስደናቂ ተፈጥሮ አለው።
- የውሃ ማፍሰሻና የጎርፍ መከላከያ ዘዴ (Drainage Systems): ከላይ የሚወርደው የዝናብ ውሃ ወደ አብያተ ክርስቲያናቱ ገብቶ ድንጋዩን እንዳይሸረሽረውና እንዳያፈራርሰው፣ በመሬት ውስጥ የተቆፈሩ ረጅም ቦዮችና ማስወገጃዎች ተዘርግተዋል። እነዚህ ቦዮች ውሃውን አጣርተው ወደ ዮርዳኖስ ወንዝ ያፈሳሉ።
- የመዋቅር ጥንካሬ እና ክብደት ስርጭት: እያንዳንዱ አምድ እና ቅስት የላይኛውን ድንጋይ ክብደት በትክክል መሸከም እንዲችል በጂኦሜትሪያዊ ስሌት ተሰልቶ የተሰራ ነው። በቤተ መድኃኔዓለም እና በቤተ አማኑኤል ላይ የሚታዩት የመስኮትና የግድግዳ ንድፎች ጥንታዊውን የአክሱም ሕንፃ ጥበብ ዘይቤ የተከተሉ ናቸው።
3. የመሬት ውስጥ መተላለፊያዎች እና ዋሻዎች (Subterranean Tunnels)
11ዱንም አብያተ ክርስቲያናት እርስ በርስ የሚያያይዙ በርካታ የመሬት ውስጥ መተላለፊያዎች፣ ጥልቅ ጉድጓዶች እና ዋሻዎች አሉ።
| ባህሪ | ማብራሪያና ፋይዳ |
|---|---|
| የግንኙነት መረብ | ምዕመናን እና ካህናት ከመሬት በላይ ሳይወጡ ከአንድ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሌላው በመሬት ውስጥ ዋሻዎች ማለፍ ይችላሉ። |
| መንፈሳዊ ምሳሌነት | አብዛኞቹ ዋሻዎች ጨለማ ናቸው። ይህም ምዕመናን ከጨለማ (ከኃጢአት) ወደ ብርሃን (ወደ ቤተ ክርስቲያን) የሚያደርጉትን መንፈሳዊ ጉዞ እና የሲኦልን/የመቃብርን መንገድ ይመስላሉ። |
| "ሲኦል" (Hell) ዋሻ | በቤተ ጎልጎታ እና በቤተ ማርያም መካከል የሚገኘው ረጅም እና ሙሉ በሙሉ ጨለማ የሆነ የመሬት ውስጥ መተላለፊያ ሲሆን፣ ተጓዦች ግድግዳውን እየዳሰሱ በመሄድ መንፈሳዊ ፈተናን የሚያስቡበት ነው። |
| የደህንነት እና ጥበቃ ፋይዳ | በመካከለኛው ዘመን ቦታው በጠላት ቢከበብ እንኳን ካህናቱ እና ውድ ቅርሶች በመሬት ውስጥ መተላለፊያዎች በመሸሸግ ደህንነታቸው ይጠበቅ ነበር። |
የላሊበላ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት ከዘመናት የእድሜ ብዛት፣ ከተፈጥሮ ተፅዕኖ እና በቅርብ ዓመታት ከተከሰቱ ግጭቶች ጋር ተያይዞ መጠነ ሰፊ የደህንነት ስጋቶች ያጋጥሟቸዋል። የቅርሱን ዘላቂነት ለማረጋገጥ የተሰሩ ጊዜያዊ የመጠለያ ጣራዎች (Shelters) እና የተለያዩ አህጉራዊና ዓለም አቀፋዊ የጥገና ጥረቶች ሲከናወኑ ቆይተዋል።
1. ዋና ዋና የደህንነት ስጋቶች
- የተፈጥሮ እና የአየር አየር ተፅዕኖ (Weathering):
- የዝናብ ውሃ ሰርጎ መግባት: አብያተ ክርስቲያናቱ የተፈለፈሉበት የእሳተ ገሞራ ድንጋይ (Red Tuff) ውሃ በቀላሉ የሚስብ ነው። የዝናብ ውሃ ወደ ድንጋዩ ውስጥ በመግባት ስንጥቆችን ያሰፋል፤ በውስጥ በኩል የሚገኙ ጥንታዊ የ ግድግዳ ስዕሎችንና ቅርፃ ቅርጾችን ያበላሻል።
- የሙቀት መለዋወጥ: በከፍተኛ የፀሐይ ሙቀትና በቅዝቃዜ ምክንያት ድንጋዩ እየተስፋፋና እየጠበበ በመሄዱ የመሰንጠቅና የመሸርሸር አደጋ ይደርስበታል።
- የመዋቅር መላላትና መሰንጠቅ:
- በስራቸው ባለው መሬት መንቀሳቀስ እና በዘመናት ሂደት በተፈጠረ ጫና ምክንያት በቤተ መድኃኔዓለም፣ በቤተ አማኑኤል እና በቤተ አባ ሊባኖስ ግድግዳዎች ላይ ጥልቅ ስንጥቆች ይታያሉ።
- የቱሪዝም እና የምዕመናን ብዛት ጫና:
- በበዓላት ወቅት የሚፈጠረው የሰው ብዛት እና ሰዎቻቸው ከድንጋዮቹ ጋር የሚያደርጉት ንክኪ በውጫዊና ውስጣዊ አካላት ላይ ድካም ይፈጥራል።
- የሰላም እና የደህንነት ስጋቶች:
- በሰሜን ኢትዮጵያ በተከሰቱት ግጭቶች ወቅት ቅርሶቹ ቀጥተኛ የጦርነት አደጋ ባይደርስባቸውም፣ አስፈላጊው መደበኛ የጥገናና የክትትል ስራ እንዲስተጓጎል ምክንያት ሆኗል።
2. የዩኔስኮ የመጠለያ ጣራዎች (EU/UNESCO Shelters)
በ1990ዎቹ አጋማሽ የነበረውን አጣዳፊ የውሃ እና የፀሐይ አደጋ ለመከላከል፣ በአውሮፓ ህብረት (EU) ፋይናንስ አቅራቢነት እና በዩኔስኮ አስተባባሪነት እ.ኤ.አ. በ2008 አራት ጊዜያዊ የመጠለያ ጣራዎች ተገንብተዋል።
የመጠለያ ጣራዎቹ በጎ ጎኖች እና ያጋጠሙ ተፎካካሪ ስጋቶች
| አዎንታዊ ጎኖች | ያጋጠሙ ስጋቶች እና ስጋቶች |
|---|---|
| ከዝናብ እና ከፀሐይ መከላከል: በቀጥታ የሚወርደውን የዝናብ ውሃ እና የፀሐይ ሙቀት በማስቀረት የአጭር ጊዜ ጉዳትን አስቀርተዋል። | የእድሜ ገደብ ማለፍ: ጣራዎቹ ለ5 እስከ 10 ዓመታት ብቻ ያገለግላሉ ተብለው የተሰሩ ጊዜያዊ በመሆናቸው፣ አሁን ላይ እድሜያቸው አልፎ እራሳቸው ስጋት ሆነዋል። |
| የመበስበስ ፍጥነትን መቀነስ: የድንጋዩን ቀጥተኛ መሸርሸር አግደዋል። | የክብደት እና የንፋስ ጫና: ጣራዎቹን የሚደግፉት ከባድ የብረት አምዶች ከቅርሶቹ አቅራቢያ የተተከሉ በመሆናቸው፣ በከፍተኛ ንፋስ ወቅት የሚፈጥሩት ንዝረት ቅርሶቹን ሊጎዳ ይችላል የሚል ስጋት አለ። |
| የቅርሱን ውበት (Aesthetics) መጋረድ: የመጠለያ ጣራዎቹ የላሊበላን ተፈጥሮአዊና ታሪካዊ ገጽታ በመሸፈናቸው የጎብኚዎችን ምልከታ ይጋርዳሉ። |
3. የአሁኑ ሰዓት የጥገና እና የማቋቋም ስራዎች
ለጊዜያዊ ጣራዎቹ ዘላቂ መፍትሔ ለመስጠት እና ቅርሶቹን በመሠረታዊነት ለመጠገን በርካታ ጥረቶች በመካሄድ ላይ ይገኛሉ፡
- የፈረንሳይ መንግሥት ድጋፍ እና ፕሮጀክት:
- የፈረንሳይ መንግሥት ከኢትዮጵያ መንግሥት ጋር በመተባበር ጊዜያዊ ጣራዎቹን በአዲስ ሳይንሳዊ እና ውበት ባለው ዘላቂ መፍትሔ ለመተካት፣ እንዲሁም የተሰነጠቁትን አብያተ ክርስቲያናት በዘመናዊ የሳይንስ ጥበብ ለመጠገን ድጋፍ በማድረግ ላይ ይገኛል።
- የሳይንሳዊ ጥናትና ጥገና (Restoration & Consolidation):
- የፈረንሳይና የኢትዮጵያ ባለሙያዎች የድንጋዩን ተፈጥሮ ሳያበላሹ ስንጥቆችን በልዩ ኬሚካል እና የተፈጥሮ ማያያዣዎች የመጠገን (Mortar Injection) ስራዎችን በመስራት ላይ ናቸው።
- የውሃ ማስወገጃ (Drainage) መስመሮችን ማደስ:
- ጥንታዊ የላሊበላ አበበዎች የሰሩዋቸውን የመሬት ውስጥ የውሃ ማፍሰሻ መስመሮች እንደገና በመቆፈርና በማጽዳት፣ ውሃ ከቅርሶቹ ርቆ እንዲፈስ የማድረግ ስራ እየተሰራ ነው።
Lalibela is a remarkable place in the North Wollo Zone of the Amhara Region of Ethiopia, known worldwide for its historical, religious and architectural value. The holy town was founded in the 12th and 13th centuries by Saint Lalibela, a king of the Zagwe dynasty, and bears his name.
1. The rock-hewn churches of Lalibela
Lalibela's chief wonder is its 11 churches carved out of volcanic rock (red tuff). These churches were not built from outside; they were dug downward and dressed out of a single solid rock, which makes them unique in the world.
The churches are divided into three main groups:
- The northern group:
- Bete Medhane Alem: The largest church in the world carved from a single rock.
- Bete Maryam: Adorned inside with beautiful ancient paintings and carvings.
- Bete Meskel, Bete Denagel and Bete Golgotha / Mikael.
- The southern group:
- Bete Amanuel: Clearly shows the Aksumite architectural style.
- Bete Merqorewos, Bete Abba Libanos and Bete Gabriel-Rufael.
- The separate, striking church:
- Bete Giyorgis: Carved in the shape of a cross and regarded as the summit of Lalibela's architecture.
2. Historical and religious importance
- The "New Jerusalem": It is said that King Lalibela built the churches to replace the difficult pilgrimage to Jerusalem and to establish a "second Jerusalem" on Ethiopian soil. The river that runs through the town is also called the Jordan.
- Architectural wonder: The churches are linked to one another by underground tunnels, passageways and water channels.
- World Heritage: In 1978 AD Lalibela became one of the first sites on UNESCO's first World Heritage List.
3. Cultural and spiritual life
Lalibela is not only a museum; it is still an active centre of prayer and pilgrimage. Especially on the feast of Genna (Christmas), celebrated every year on 29 Tahsas (7 January), hundreds of thousands of pilgrims, monks and visitors from Ethiopia and abroad gather at the site and celebrate with Yaredic chanting and dancing.
The construction, engineering and underground passageways of the rock-hewn churches of Lalibela are among the greatest wonders of stonework and hydraulic engineering achieved in the 12th century.
What makes these churches special is that they are "subtractive" architecture: unlike an ordinary building, they were not put together from stone, mud or cement, but were made by cutting away and hollowing out the unwanted part of the mountain's single solid rock.
1. The demanding process of excavation and carving
- Digging a trench: First, the builders measured the area the building would occupy and dug a deep trench downward into the mountain rock all around it. This separates the building's outer walls from the mountain.
- Carving from the top down: The building was dressed downward from its roof. The ceiling, roof, windows and outer pillars were carved with great care as the work descended.
- Hollowing the interior: Once the outside was finished, the workers entered through the doors and windows and carved the interior hall, pillars, arches, altar and domes out of the same solid rock.
2. Remarkable engineering and hydraulic skill
The main civil-engineering devices Lalibela's builders used so that the buildings would stand for ages without shifting or being damaged by water:
- The type of stone (red basaltic tuff): The rock Lalibela is made of is red volcanic ash that has set into tuff. It is soft and easy to dress when worked, but it has the remarkable property of hardening and drying as it is exposed to air and sun.
- Drainage and flood protection: So that rainwater from above does not enter the churches and wear down or break up the stone, long underground channels and outlets were laid. These channels filter the water and discharge it into the Jordan River.
- Structural strength and load distribution: Every pillar and arch was calculated geometrically so that it could carry the weight of the rock above. The window and wall designs seen at Bete Medhane Alem and Bete Amanuel follow the ancient Aksumite architectural style.
3. Underground passageways and tunnels
There are many underground passages, deep pits and tunnels linking all eleven churches.
| Feature | Explanation and importance |
|---|---|
| A network of connections | Pilgrims and priests can pass from one church to another through underground tunnels without coming up to the surface. |
| Spiritual symbolism | Most of the tunnels are dark. They resemble the pilgrim's spiritual journey from darkness (sin) into light (the church), and the road through hell or the grave. |
| The "Hell" tunnel | A long and completely dark underground passage between Bete Golgotha and Bete Maryam, where travellers feel their way along the wall and reflect on a spiritual trial. |
| Security and protection | In the Middle Ages, even if the site was besieged by an enemy, the priests and precious treasures could be kept safe by hiding in the underground passages. |
The rock-hewn churches of Lalibela face large safety threats arising from great age, natural effects and, in recent years, conflict. Temporary protective shelters and various continental and international conservation efforts have been undertaken to secure the heritage for the long term.
1. Main safety threats
- Weathering and natural effects:
- Seepage of rainwater: The volcanic stone (red tuff) in which the churches were carved absorbs water easily. Rainwater enters the stone and widens cracks, and damages the ancient wall paintings and carvings inside.
- Changes in temperature: Because of strong sun and cold, the stone expands and contracts, so it is at risk of cracking and eroding.
- Loosening and cracking of the structure:
- Because of movement in the ground beneath them and pressure built up over the centuries, deep cracks can be seen in the walls of Bete Medhane Alem, Bete Amanuel and Bete Abba Libanos.
- Pressure from tourism and crowds of pilgrims:
- The crowds at festivals and the contact people make with the stones cause wear on the outer and inner surfaces.
- Peace and security concerns:
- During the conflicts in northern Ethiopia the monuments did not suffer direct war damage, but the necessary regular maintenance and monitoring were disrupted.
2. The UNESCO shelters (EU/UNESCO shelters)
To guard against the urgent threat from water and sun that existed from the mid-1990s, four temporary protective shelters were built in 2008 with funding from the European Union (EU) and under UNESCO's coordination.
The advantages of the shelters and the concerns they have raised
| Positive aspects | Concerns that have arisen |
|---|---|
| Protection from rain and sun: By keeping off direct rain and the heat of the sun, they prevented short-term damage. | Exceeding their lifespan: The roofs were built as temporary structures meant to last only 5 to 10 years, so they are now past their age and have themselves become a concern. |
| Slowing decay: They stopped direct erosion of the stone. | Weight and wind load: Because the heavy steel columns supporting the roofs were placed close to the monuments, there is a concern that the vibration they cause in strong winds could damage them. |
| Obstructing the appearance of the site: The shelters cover Lalibela's natural and historical appearance and spoil visitors' view. |
3. Current conservation and restoration work
Many efforts are under way to find a lasting solution to the temporary roofs and to repair the monuments at a fundamental level:
- French government support and project:
- The French government is cooperating with the Ethiopian government to replace the temporary roofs with a new, scientific, attractive and lasting solution, and to repair the cracked churches with modern scientific techniques.
- Scientific study and repair (restoration and consolidation):
- French and Ethiopian specialists are repairing cracks, without harming the nature of the stone, with special chemicals and natural binders (mortar injection).
- Restoring the drainage lines:
- The ancient underground drainage lines built by Lalibela's original builders are being dug out and cleaned again so that water flows away from the monuments.